Ustawa o ochotniczych strażach pożarnych – co musisz wiedzieć

Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych obowiązuje od 1 stycznia 2022 r. Po raz pierwszy wszystkie najważniejsze sprawy OSP zebrano w jednym akcie: status strażaka ratownika, obowiązki gminy, ekwiwalent, świadczenie ratownicze, finansowanie i majątek jednostki. Od tego czasu ustawę zmieniano dziesięć razy, ostatnio we wrześniu 2026 r.

W artykule przechodzimy przez ustawę rozdział po rozdziale. Dowiesz się, kto może brać udział w działaniach ratowniczych, co musi zapewnić gmina, jakie świadczenia przysługują strażakom i jakie obowiązki ustawa nakłada na zarząd OSP. Na końcu znajdziesz przegląd wszystkich zmian w ustawie od 2022 r. i odpowiedzi na najczęstsze pytania.

Pełny tekst ustawy z historią zmian znajdziesz w ISAP. Ostatni tekst jednolity to Dz.U. z 2025 r. poz. 244. Nie obejmuje on nowelizacji z lat 2025–2026, które również omawiamy niżej.

Czym jest OSP według ustawy

Art. 1 mówi, że OSP to jednostki ochrony przeciwpożarowej będące stowarzyszeniami w rozumieniu Prawa o stowarzyszeniach. Są umundurowane, wyposażone w specjalistyczny sprzęt i przeznaczone do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi i innymi miejscowymi zagrożeniami. Od 1 stycznia 2025 r. są też podmiotami ochrony ludności i obrony cywilnej.

Ustawa rozróżnia dwa pojęcia, które warto mieć w głowie przy czytaniu dalszych przepisów:

• strażak OSP – każdy członek ochotniczej straży pożarnej,
• strażak ratownik OSP – strażak OSP, który spełnia warunki z art. 8 i może brać udział w działaniach ratowniczych.

Część uprawnień przysługuje wszystkim strażakom OSP, a część tylko strażakom ratownikom. Przy każdym świadczeniu sprawdzaj więc, o kogo chodzi w przepisie.

Zadania OSP

Art. 3 wylicza zadania OSP. Najważniejsze z nich to:

• prowadzenie działań ratowniczych i udział w akcjach ratowniczych, także w działaniach innych służb, inspekcji i straży,
• udział w alarmowaniu i ostrzeganiu ludności oraz w ochronie ludności i obronie cywilnej,
• zapobieganie pożarom, klęskom żywiołowym i innym miejscowym zagrożeniom,
• pierwsza pomoc i kwalifikowana pierwsza pomoc,
• organizowanie ćwiczeń oraz udział w szkoleniach, ćwiczeniach i zawodach sportowo-pożarniczych,
• zabezpieczanie obszaru chronionego JRG PSP, określonego w powiatowym planie ratowniczym,
• działalność sportowa, kulturalna i oświatowa, integrowanie społeczności lokalnej i wspieranie gminy.

Art. 4 pozwala tworzyć młodzieżowe i dziecięce drużyny pożarnicze dla osób do 18 lat. Szerzej pisaliśmy o tym w artykule o młodzieżowej drużynie pożarniczej.

Umowa z gminą

Zgodnie z art. 7 gmina musi zawrzeć umowę ze wszystkimi OSP działającymi na jej terenie. Umowa określa zadania jednostki i obowiązki gminy wobec niej. Jeżeli Twoja jednostka nie ma takiej umowy, warto o nią zapytać w urzędzie.

Strażak ratownik OSP – kto może jechać do akcji

Do udziału w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych uprawniony jest strażak OSP, który (art. 8):

1. ukończył 18 lat, a nie ukończył 65 lat,
2. ma aktualne ubezpieczenie,
3. ma aktualne orzeczenie lekarskie o braku przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych,
4. odbył szkolenie BHP,
5. ukończył z wynikiem pozytywnym szkolenie podstawowe.

Po ukończeniu 65 lat strażak ratownik OSP może dalej pełnić funkcję kierowcy, jeżeli ma aktualne badania dopuszczające do prowadzenia pojazdów uprzywilejowanych. Taki kierowca może też brać bezpośredni udział w działaniach ratowniczych (art. 9 ust. 1 i 1a).

Kandydat na strażaka ratownika

Kandydatem jest strażak OSP w wieku 18–65 lat, który uczestniczy w szkoleniu podstawowym. Do szkolenia może przystąpić także strażak OSP w wieku 16–18 lat, za zgodą jednego z rodziców lub opiekunów (art. 9 ust. 2).

Wykaz strażaków ratowników

Zarząd OSP prowadzi wykaz strażaków ratowników OSP. Wykaz trzeba na bieżąco aktualizować i przekazywać komendantowi powiatowemu (miejskiemu) PSP oraz wójtowi (burmistrzowi, prezydentowi miasta) (art. 9 ust. 3). W praktyce oznacza to pilnowanie terminów badań, szkoleń i ubezpieczeń każdego ratownika. Gdy któryś z warunków z art. 8 przestaje być spełniony, strażak wypada z wykazu.

Co zapewnia gmina

Ochrona przeciwpożarowa jest zadaniem własnym gminy. Art. 10 mówi, że gmina zapewnia OSP, stosownie do posiadanych sił i środków:

• obiekty, tereny, pojazdy, sprzęt specjalistyczny, środki ochrony indywidualnej, umundurowanie (także wyjściowe) i środki łączności oraz ich utrzymanie,
• finansowanie szkoleń innych niż prowadzone przez PSP oraz szkoleń z kwalifikowanej pierwszej pomocy,
• ubezpieczenie strażaków ratowników, kandydatów oraz członków i opiekunów MDP i DDP, od OC i NNW,
• badania lekarskie strażaków ratowników i kandydatów,
• wyżywienie podczas działań trwających co najmniej 6 godzin oraz szkoleń, ćwiczeń i zawodów trwających co najmniej 8 godzin.

Strażak ratownik ma prawo do bezpłatnych okresowych badań lekarskich, a kandydat do bezpłatnych badań przed szkoleniem podstawowym.

Wójt może też powołać komendanta gminnego ochrony przeciwpożarowej, wybranego spośród strażaków OSP albo pracowników urzędu (art. 10 ust. 7).

Szkolenia

Szkolenia strażaków ratowników i kandydatów, także specjalistyczne, prowadzi nieodpłatnie PSP (art. 11). Programy szkoleń publikuje się w BIP Komendy Głównej PSP. Gmina może wspierać PSP finansowo w prowadzeniu szkoleń.

Świadczenia dla strażaków

Rozdział 3 ustawy to część, o którą strażacy pytają najczęściej. Poniżej omawiamy najważniejsze świadczenia.

Zwolnienie z pracy

Pracodawca zwalnia od pracy strażaka OSP biorącego udział w działaniach ratowniczych, akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach na czas ich trwania. Zwolnienie obejmuje też czas niezbędny na odpoczynek zgodnie z art. 132 § 1 Kodeksu pracy (art. 12).

Ekwiwalent pieniężny

Strażak ratownik OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu, otrzymuje ekwiwalent pieniężny niezależnie od wynagrodzenia (art. 15). Najważniejsze zasady:

• wysokość ekwiwalentu ustala rada gminy w uchwale, nie rzadziej niż raz na 2 lata,
• stawka za godzinę nie może przekroczyć 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto ogłoszonego przez Prezesa GUS,
• ekwiwalent nalicza się za każdą rozpoczętą godzinę od zgłoszenia wyjazdu z jednostki, bez względu na liczbę wyjazdów w ciągu godziny,
• ekwiwalent wypłaca gmina ze swojego budżetu.

Stosownie do środków gminy ekwiwalent mogą otrzymać także kandydaci na strażaków ratowników (za każdą rozpoczętą godzinę szkolenia) oraz strażacy ratownicy zabezpieczający obszar chroniony JRG. Rada gminy może dodatkowo przyznać ekwiwalent za inne zadania, wskazane w uchwale (art. 15a).

Odszkodowania, renty i rekompensata

Strażak OSP, który doznał uszczerbku na zdrowiu albo szkody w mieniu podczas działania, akcji, szkolenia, zawodów lub ćwiczenia, może otrzymać jednorazowe odszkodowanie, rentę albo odszkodowanie za mienie (art. 13). Ważny warunek: zdarzenie musi być zaewidencjonowane w Systemie Wspomagania Decyzji PSP. Świadczenia obejmują też wypadek w drodze do remizy na wezwanie do działania lub akcji.

Strażak ratownik, który przez wypadek jest niezdolny do pracy i nie zachował prawa do wynagrodzenia ani zasiłku, może dostać rekompensatę. Wynosi ona 1/30 minimalnego wynagrodzenia za każdy dzień niezdolności do pracy (art. 14). Rekompensatę wypłaca komendant wojewódzki PSP.

W razie śmierci strażaka ratownika w związku z działaniem, akcją albo ćwiczeniami PSP w warunkach zagrażających życiu jego rodzinie przysługuje świadczenie pieniężne na zasadach jak dla rodzin funkcjonariuszy (art. 13a).

Świadczenie ratownicze

Świadczenie ratownicze to dodatek z tytułu wysługi lat w OSP (art. 16). Przysługuje strażakowi OSP, który:

	Mężczyźni	Kobiety
Czynny udział w działaniach, akcjach, szkoleniach lub ćwiczeniach	co najmniej 25 lat	co najmniej 20 lat
Wiek	65 lat	60 lat

Czynny udział oznacza bezpośredni udział co najmniej raz w roku. Lata nie muszą następować po sobie.

Ustawa zapisała kwotę 200 zł, ale świadczenie co roku 1 marca podlega waloryzacji. Od 1 marca 2026 r. wynosi 288 zł miesięcznie (komunikat Prezesa ZUS, M.P. 2026 poz. 225).

Wniosek składasz do komendanta powiatowego (miejskiego) PSP właściwego dla siedziby Twojej OSP. Udział w działaniach potwierdza wójt (burmistrz, prezydent miasta) albo dokumentacja PSP. Komendant wydaje decyzję w ciągu 60 dni, a świadczenie przysługuje od miesiąca złożenia wniosku. Dlatego warto wcześniej zebrać dokumenty potwierdzające staż i złożyć wniosek zaraz po spełnieniu warunków.

Ochrona prawna, ŚOI i wyróżnienia

• Strażacy ratownicy OSP podczas działań korzystają z ochrony prawnej przewidzianej w Kodeksie karnym dla funkcjonariuszy publicznych (art. 24).
• Mają prawo do takich samych środków ochrony indywidualnej jak strażacy PSP (art. 25).
• Strażakom OSP i członkom MDP może zostać nadana Odznaka Świętego Floriana „Za Zasługi dla Społeczności Lokalnej”. Wniosek może zainicjować m.in. prezes OSP (art. 30).
• Ministrowie, samorządy i przedsiębiorcy mogą przyznawać strażakom ratownikom i osobom ze świadczeniem ratowniczym dodatkowe świadczenia, np. zniżki. Wykaz publikuje MSWiA w BIP (art. 27–28).

Legitymacja strażaka ratownika w mObywatelu

Od 8 kwietnia 2026 r. legitymacja strażaka ratownika OSP i osoby, której przyznano świadczenie ratownicze, jest dokumentem mobilnym w aplikacji mObywatel (art. 29 po nowelizacji Dz.U. 2025 poz. 900). Legitymacje wydane wcześniej zachowały ważność najwyżej przez 6 miesięcy od tej daty.

Jak to działa:

1. Składasz wniosek do wójta (burmistrza, prezydenta miasta) gminy, w której ma siedzibę Twoja OSP.
2. Wójt sprawdza, czy jesteś strażakiem ratownikiem albo masz przyznane świadczenie ratownicze, i wprowadza dane do rejestru prowadzonego przez MSWiA.
3. Legitymacja pojawia się w mObywatelu.

Na podstawie porozumienia z wójtem wnioski może przyjmować i wprowadzać zarząd OSP albo zarząd oddziału gminnego ZOSP RP. Zmianę jednostki trzeba niezwłocznie zgłosić wójtowi.

Finansowanie i majątek OSP

Koszty funkcjonowania OSP pokrywają w szczególności (art. 32):

• budżety jednostek samorządu terytorialnego,
• środki z budżetu państwa przekazywane przez Komendanta Głównego PSP, w formie dotacji na podstawie wniosku OSP,
• wpływy od instytucji ubezpieczeniowych,
• darowizny, składki i zbiórki publiczne,
• środki własne.

Nieruchomości, pojazdy i sprzęt OSP można odpłatnie wykorzystywać do innych społecznie użytecznych celów określonych w statucie, a uzyskane pieniądze zostają w dyspozycji zarządu na działalność statutową (art. 33).

Imprezy organizowane przez OSP

OSP mogą organizować imprezy i odpowiadają wtedy za porządek i bezpieczeństwo (art. 34). Jeżeli impreza spełnia kryteria imprezy masowej i odbywa się poza nieruchomościami zarządzanymi przez OSP, potrzebna jest zgoda wójta. Wniosek składa się co najmniej 14 dni przed imprezą. Dochód z imprez przeznacza się na zadania ustawowe OSP.

Ewidencja majątku

Art. 35 nakłada na OSP obowiązek prowadzenia ewidencji majątku potrzebnego do działań ratowniczych. Składają się na nią:

• ewidencja materiałowa,
• ewidencja przedmiotów nietrwałych,
• ewidencja środków trwałych,
• ewidencja wyposażenia osobistego.

Za wpisy odpowiada członek zarządu, któremu powierzono tę funkcję. Na wniosek zarządu gmina może bezpłatnie prowadzić ewidencję majątku, księgowość i rachunkowość OSP. Więcej o porządkowaniu sprzętu i pojazdów pisaliśmy w artykule Baza techniczna OSP pod kontrolą.

Wszystkie zmiany w ustawie od 2022 roku

Od wejścia w życie ustawę zmieniono dziesięć razy. Część nowelizacji to osobne ustawy o OSP, a część to zmiany przy okazji innych ustaw. Poniżej zebraliśmy je w kolejności wejścia w życie. Opisy w poprzednich sekcjach uwzględniają już wszystkie te zmiany.

2022

• Dotacje celowe dla gmin (Dz.U. 2022 poz. 1301, od 7 lipca 2022 r.) – dodano art. 32a. Gminy mogą otrzymywać od wojewodów dotacje celowe z budżetu państwa na sprzęt, obiekty, umundurowanie i inne zadania z art. 10 ust. 1 pkt 1.
• Limity wydatków (Dz.U. 2022 poz. 1964, od 20 września 2022 r.) – nowe maksymalne kwoty wydatków budżetu państwa na realizację ustawy na lata 2022–2031 (art. 56). Zmiana techniczna, bez wpływu na prawa strażaków.

2023

• Świadczenie dla rodzin (Dz.U. 2023 poz. 658, od 21 kwietnia 2023 r.) – dodano art. 13a i 13b. Rodzinie strażaka ratownika OSP, który zginął w związku z działaniem, akcją albo ćwiczeniami PSP w warunkach zagrażających życiu, przysługuje świadczenie pieniężne na zasadach jak dla rodzin funkcjonariuszy.
• Duża nowelizacja ustawy o OSP (Dz.U. 2023 poz. 1560, od 8 września 2023 r.):
  • kierowcy po 65. roku życia mogą brać bezpośredni udział w działaniach ratowniczych (art. 9 ust. 1a),
  • kandydatem na strażaka ratownika jest też pełnoletni strażak OSP w trakcie szkolenia podstawowego, a nie tylko osoba w wieku 16–18 lat,
  • gmina zapewnia dodatkowo umundurowanie wyjściowe, finansowanie szkoleń innych niż prowadzone przez PSP i szkoleń z kwalifikowanej pierwszej pomocy, ubezpieczenie opiekunów MDP i DDP oraz wyżywienie podczas dłuższych działań, szkoleń i zawodów,
  • ekwiwalent mogą otrzymać kandydaci za godziny szkolenia oraz strażacy zabezpieczający obszar chroniony JRG; rada gminy może przyznać ekwiwalent za inne zadania (art. 15a),
  • odszkodowania, rekompensata i koszty pogrzebu dotyczą zdarzeń zaewidencjonowanych w Systemie Wspomagania Decyzji PSP,
  • wprowadzono system teleinformatyczny do obsługi świadczeń ratowniczych i doprecyzowano wypłatę świadczenia po śmierci wnioskodawcy,
  • uproszczono potwierdzanie stażu sprzed wejścia ustawy w życie: osoba poświadczająca udział nie musi pełnić funkcji przez cały potwierdzany okres, a oświadczenia zatwierdza komendant powiatowy PSP (art. 50),
  • opisano zasady nadawania Odznaki Świętego Floriana, a wniosek może zainicjować m.in. prezes OSP,
  • przy okazji zmieniono inne ustawy: członkowie MDP mogą przystąpić do kursu kwalifikowanej pierwszej pomocy od 16. roku życia (egzamin od 18 lat), a do zezwolenia na kierowanie pojazdem uprzywilejowanym OSP potrzebne jest zaświadczenie wójta, że dana osoba ma być kierowcą OSP.

2024

• Zadania OSP (Dz.U. 2024 poz. 1692, od 5 grudnia 2024 r.) – do zadań OSP dopisano zapobieganie powstawaniu i rozprzestrzenianiu się pożarów, klęsk żywiołowych i innych miejscowych zagrożeń (art. 3 pkt 4a).

2025

• Ochrona ludności i obrona cywilna (Dz.U. 2024 poz. 1907, od 1 stycznia 2025 r.):
  • OSP stały się podmiotami ochrony ludności i obrony cywilnej, a udział w nich trafił do zadań OSP,
  • zwolnienie z pracy, odszkodowania i renty przysługują każdemu strażakowi OSP, a nie tylko strażakowi ratownikowi (art. 12 i 13),
  • świadczenie ratownicze przysługuje strażakowi OSP, a do stażu liczą się także szkolenia i ćwiczenia, nie tylko działania i akcje ratownicze (art. 16),
  • gminy mogą dostawać dotacje celowe także na zadania OSP z zakresu ochrony ludności i obrony cywilnej.

2026

• Legitymacja w mObywatelu (Dz.U. 2025 poz. 900, od 8 kwietnia 2026 r.) – legitymacja strażaka ratownika OSP i osoby ze świadczeniem ratowniczym jest dokumentem mobilnym, a wnioski składa się do wójta (szczegóły wyżej).
• Limity wydatków (Dz.U. 2026 poz. 426, od 14 kwietnia 2026 r.) – nowe kwoty w art. 56 na lata 2026–2031. Zmiana techniczna.
• Szkolenie kierowców (Dz.U. 2026 poz. 180, od 18 maja 2026 r.) – wcześniej art. 11 przewidywał kursy na prawo jazdy pojazdów uprzywilejowanych powyżej 3,5 t i umowę kierowcy z komendantem PSP na co najmniej 5 lat. Teraz w ramach szkolenia podstawowego realizowane są treści przygotowujące do prowadzenia pojazdów uprzywilejowanych i kierowania ruchem drogowym, a przepis o umowie uchylono. Ta sama ustawa zmieniła Prawo o ruchu drogowym w zakresie kierowania ruchem przez strażaków OSP.
• Psy ratownicze OSP (Dz.U. 2026 poz. 1159, od 16 września 2026 r.) – OSP mogą używać psów ratowniczych po szkoleniu i egzaminie na zasadach jak w PSP, a ich opiekun musi ukończyć odpowiednie szkolenie. Działania z psami muszą być przewidziane w umowie z gminą. Gminy mają 12 miesięcy na przegląd zawartych umów.

Najczęstsze pytania o ustawę o OSP

Czy po 65. roku życia mogę jeździć do akcji?

Tak, ale jako kierowca. Strażak ratownik OSP po 65. roku życia może pełnić funkcję kierowcy i brać bezpośredni udział w działaniach, jeżeli ma aktualne badania dopuszczające do prowadzenia pojazdów uprzywilejowanych (art. 9).

Ile wynosi ekwiwalent za godzinę akcji?

To zależy od gminy. Stawkę ustala rada gminy w uchwale, a ustawa wyznacza tylko górną granicę: 1/175 przeciętnego wynagrodzenia ogłoszonego przez Prezesa GUS. Aktualną stawkę znajdziesz w uchwale swojej rady gminy.

Czy przerwa w działalności przekreśla świadczenie ratownicze?

Nie. Ustawa wprost mówi, że nie jest wymagana ciągłość wysługi lat. Liczą się lata, w których co najmniej raz brałeś bezpośredni udział w działaniu, akcji, szkoleniu lub ćwiczeniu.

Kto płaci za badania lekarskie strażaka ratownika?

Gmina. Strażak ratownik ma prawo do bezpłatnych okresowych badań, a kandydat do bezpłatnych badań przed szkoleniem podstawowym (art. 10).

Czy wójt albo radny może być w zarządzie OSP?

Tak. Art. 31 pozwala wójtom, ich zastępcom, skarbnikom, sekretarzom gmin, radnym i innym wymienionym osobom być członkami władz OSP.

Jak uporządkować obowiązki z ustawy w jednostce

Wiele przepisów ustawy przekłada się na papierologię zarządu: wykaz strażaków ratowników, terminy badań, szkoleń i ubezpieczeń, czas udziału w akcjach do wniosku o ekwiwalent, ewidencja sprzętu. W Strażak.Online moduł strażaków zbiera na karcie każdego członka badania, szkolenia, ubezpieczenia i udział w akcjach, przegląd strażaków pokazuje ważność badań, szkoleń i ubezpieczeń, a wniosek o ekwiwalent wylicza kwoty za akcje, inne działania i zabezpieczenia rejonu.

Podsumowanie

Ustawa o OSP porządkuje prawa i obowiązki strażaków ochotników, gmin i zarządów jednostek. Dla strażaka najważniejsze są warunki z art. 8, ekwiwalent i świadczenie ratownicze. Dla zarządu – aktualny wykaz strażaków ratowników, umowa z gminą i ewidencja majątku. Ustawa wciąż się zmienia, dlatego warto co jakiś czas sprawdzić jej aktualne brzmienie.

Jeżeli artykuł pomógł Ci zrozumieć ustawę, podeślij go innym druhom z jednostki. Masz pytanie o konkretny przepis albo widzisz, że czegoś zabrakło? Napisz do nas.